De mythe van Zweeds Wittebrood

Impressie artwork

De mythe van Zweeds Wittebrood

Publicatie:

“Ik zie het nog helemaal voor me. De vliegtuigen vlogen laag, de bomluiken gingen open en daar kwamen ze: honderden mooie wittebroden. Ze zeilden aan witte parachutes naar beneden. Toen we ze kregen was het heerlijk: het smaakte als cake.”


Dit is één van de vele getuigenverhalen over het Zweeds Wittebrood. Het brood wat eind februari 1945, midden in de hongerwinter, aan de bevolking van Nederland wordt uitgereikt. Honderden van deze herinneringen zijn er. De verschillende verhalen hebben allemaal minstens twee dingen gemeen: de heerlijke smaak en het feit ze allemaal historisch onjuist zijn. Het Zweeds Wittebrood krijgt men in 1945 namelijk niet via vliegtuigen aangevoerd, maar via de eigen bakker of kruidenier.


Hoe kan het dat dit zo’n hardnekkig misverstand is wat maar blijft bestaan?
Een verklaring is waarschijnlijk dat het wordt verward met de voedseldroppingen van mei 1945. Beide hulpacties kwamen als een geschenk uit de hemel; het Zweeds Wittebrood als redmiddel in de hongerwinter en de voedseldroppingen vanaf 30 april 1945 luidden het einde van de oorlog in.

Hoe is dat dan wel gegaan met dat Zweedse wittebrood? Het Zweedse Rode Kruis stelde eind januari 1945 grote hoeveelheden meel en margarine ter beschikking, die met grote schepen werden aangeleverd in Delfzijl.

De Hongerwinter
Tijdens de hongerwinter wordt niet alleen de hoeveelheid voedsel minder, ook de kwaliteit gaat achteruit. De bakkers bakken gedurende de oorlog wel brood, maar het meel was aangevuld met groene erwten, vermalen tulpenbollen en andere zaken. De bakkers hebben meer problemen dan brood wat niet smaakt. Er is geen elektriciteit voor de machines en geen brandstof voor de ovens. Ruim 17.000 mensen sterven door ondervoeding en kou in de hongerwinter.

De berichten over de zware omstandigheden in West-Nederland doen Minister-President Gerbrandy in Londen besluiten toestemming te vragen voor voedselhulpverlening. Op 16 december 1944 schrijft hij aan Generaal Eisenhower dat ‘de Nederlandse regering niet kan aanvaarden dat lijken bevrijd zullen worden’. De geallieerden gaan akkoord met de voedselhulpverlening en het Rode Kruis neemt de organisatie op zich.
Op 28 januari 1945 loopt het stoomschip “Dagmar Bratt” vanuit het neutrale Zweden de haven van Delfzijl binnen, gevolgd door de “Noreg”. Vanuit Delfzijl wordt het meel langzaam over Nederland verdeeld.

Vanaf 27 februari beginnen bakkers het Zweeds Wittebrood te bakken. Het was gewoon witbrood, maar van goed meel en dat waren we niet meer gewend. Het Zweedse wittebrood kon, in begrensde hoeveelheden, gratis worden afgehaald.

Er werd een speciale administratie opgezet om er voor te zorgen dat ieder de juiste hoeveelheid brood en margarine ontving. Op speciale posters werd aan de bevolking gemeld hoe en waar het brood en de margarine konden worden verkregen.
De gedachten aan het brood roepen herinneringen op. Het werden rituelen bij velen thuis. Elke dag sneed moeder voorzichtig een plakje voor iedereen.

Voedseldroppingen
Het Zweeds Wittebrood is een groot geschenk voor de Nederlandse bevolking. Helaas is het een lichtpuntje van korte duur en is de winter van 1944-45 niet alleen zeer streng, maar ook zeer langdurig.
In maart en april 1945 is het nog steeds zeer koud. In het bezette westen van Nederland zijn de voorraden brandstof al lang op. Het leven raakt ontwricht en veel vrouwen en kinderen ondernemen hongertochten naar het noorden en oosten van het land om daar voedsel te halen. De regering in Londen probeert met man en macht een vorm van noodvoedsel-voorziening voor de bezette gebieden in Nederland op touw te zetten.

Eind april zien de geallieerden in dat er inderdaad noodhulp in gang moet worden gezet. Van 28 tot en met 30 april 1945 vindt een bijeenkomst plaats in een schoolgebouw in het dorpje Achterveld. De Duitse Reichskommisar in Nederland Seyss-Inquart en de geallieerden komen daar in het bijzijn van Prins Bernhard samen.
In Achterveld komen de deelnemers overeen dat er voedseldroppingen boven de bezette Nederlandse gebieden plaats zullen vinden. De droppings zullen worden aangekondigd via Radio Oranje en worden tussen 28 april en 8 mei uitgevoerd door de Britten en de Amerikanen. De Britten noemen het heel toepasselijk operatie Manna, genoemd naar de passage uit de bijbel Ex. 16:15: “Manna is het voedsel dat God dagelijks uit de hemel neer deed dalen, om de Israëlieten tijdens de veertigjarige doortocht door de woestijn van voedsel te voorzien”. De Amerikanen geven hun operatie de titel Operatie Chowhound, de bijnaam voor soldaten die twee keer opscheppen.

De Britten in hun Lancasterbommenwerpers en de Amerikanen in hun B17s hebben tussen 29 april en 8 mei meer dan 5.200 vluchten met voedsel in plaats van bommen uitgevoerd. In totaal is er meer dan 11.000 ton voedsel in de bezette Nederlandse gebieden gedropt. De voedselpakketten bevatten onder andere melkpoeder, meel, eipoeder, ingeblikt vlees, chocolade, thee, koffie en biscuits.

Voedseldropping boven Katwijk aan den Rijn

Vliegveld Valkenburg
Op zondag 29 april als het broodrantsoen tot een sneetje per dag gedaald is, hoort men ’s middags om ongeveer 12:50 uur het motorgeronk van laag overvliegende vliegtuigen. Mensen komen op straat kijken wat er aan de hand is en zien de vliegtuigen in grote kringen cirkelen boven het vliegveld. De 59 geallieerde bommenwerpers van de Bomber Command van de Britse Royal Air Force (RAF) werpen op grote schaal voedselpakketten uit boven vliegveld Valkenburg. Operatie Manna is op 29 april en 30 april. Volgens ooggetuigen een onvergetelijke gebeurtenis, vooral omdat de vliegtuigen zo laag over ons dorp vliegen. De emotie brengt tranen. Het spreekwoord ‘Wanneer de nood het hoogst is, is de redding nabij’ wordt waarheid.

Op dinsdag 1 mei droppen zowel de RAF als de USAAF onder de codenaam Chowhoundvoedselpakketten op het vliegveld. Op 2 mei droppen 42 Lancasters van de RAF voedsel. Op 3 mei wordt door 22 Lancasters voedsel gedropt en op 4 mei met 11 Lancasters. Op 5 mei wordt er door 10 Lancasters voedsel gedropt en op 7 mei met 54 Lancasters.

Voedseldropping boven Vliegveld Valkenburg

Bescheiden dank
De viering van 40 jaar bevrijding in 1985 heeft als thema: ‘40 jaar voedsel en vrijheid’. Ter gelegenheid hiervan worden 250 oud-strijders van 6 nationaliteiten, die in 1945 de zogeheten manna-dropping hebben uitgevoerd, verwelkomd in Katwijk. Dit om dank aan hen te betuigen. De werkgroep ‘Bescheiden dank voor moedige vliegers’ ontvangt hen op 1 mei op bloemenveiling Flora in Rijnsburg, waar na enig ceremonieel een rondleiding wordt gegeven. Deze wordt gevolgd door een rijtoer in koetsen van vereniging ‘Het Gareel’, door Rijnsburg, Valkenburg en Katwijk aan den Rijn. Eindpunt is Marine Vliegkamp Valkenburg waar een luchtshow word gegeven door de daar gestationeerde vliegtuigen, met als slot een groot diner op marine wijze.

Ontvangst op Vliegveld Valkenburg

Een bijzondere vlag
Ernest Mason is degene geweest die, enkele dagen nadat de officiële ondertekening van de capitulatie door de Duitsers in Wageningen is vastgelegd, de eerste RAF-vlag op Katwijks grondgebied hijst. Hij heeft gediend bij de Royal Air Force en had de leiding over een groep die in 1945 vanuit België naar Nederland kwam om geschikte vliegvelden in het land aan te wijzen waar voedseldroppingen konden plaatsvinden, zo ook vliegveld Valkenburg. Er word door de RAF tijdelijk een tentenkamp ingericht in het Witte Hek. En daar is een van de eerste RAF-vlaggen gehesen. Ernest heeft deze vlag 40 jaar bewaard. Als hij hoort over de 40-jarige herdenking van de bevrijding, besluit hij de burgemeester van Katwijk te vragen of hij deze vlag aan het Gemeentebestuur mag overhandigen. Helaas overlijdt Ernest in maart op 74-jarige leeftijd in zijn woonplaats in Engeland. Zijn zoon Gavin Mason neemt het over en overhandigt de vlag aan het gemeentebestuur van Katwijk op 22 augustus 1985. De vlag heeft een plaats gekregen in het gemeentehuis van Katwijk.

De Manna Association
Op 29 april 1986 wordt de Bollenstreek weer bezocht door de oorlogsveteranen die in de oorlogsjaren de manna-vluchten boven bezet Nederland hadden uitgevoerd. Vorig jaar werden zij in Katwijk aan den Rijn, Rijnsburg en Valkenburg hartelijk onthaald. Dit heeft hen zo ontroerd dat ze de Manna Association hebben opgericht. Dit jaar willen initiatiefnemers van de Assocation iets terug doen voor het onvergetelijke gebeuren van vorig jaar. Daartoe heeft de Manna Assocation een delegatie gestuurd om drie tuinbanken te overhandigen, voor Katwijk aan den Rijn, Rijnsburg en Valkenburg, die een plaats zullen krijgen in een bejaarden- of verpleeghuis. Deze overhandiging vindt plaats op 29 april, precies 41 jaar na de voedseldroppingen. Bij de ontvangst van de Manna-delegatie in Rijnsburg is ook prins Bernhard aanwezig. De president van de assocation, Air Commodore Andrew J.W. Geddes, heeft 41 jaar geleden met prins Bernhard en een afvaardiging van de Duitsers in het plaatsje Achterveld onderhandeld over de voedseldroppingen boven bezet Nederland. Na deze onderhandelingen hebben de prins en de commodore elkaar niet meer gezien. Het is dan ook een ontroerd weerzien tussen de twee. De tuinbank voor Katwijk aan den Rijn is geplaatst in Huize De Wilbert en in gebruik genomen door burgemeester Bos. Tot slot is een delegatie van de werkgroep uitgenodigd door prins Bernhard op paleis Soestdijk. De prins spreekt aldaar zijn waardering uit over het hele gebeuren.

Tuinbank in de Wilbert

Zweeds Wittebrood & Manna dropping 2020
Op 5 mei zal er een speciale praalwagen meerijden in het Defilé 2020 waarop aandacht besteed gaat worden aan het Zweedse Wittebrood en de voedseldroppingen. Op deze praalwagen zal de “Mythe van het Zweeds Wittebrood” uitgebeeld worden.
Omdat ook de verhalen rondom  de voedselvoorziening verteld moeten blijven. Bakker Haasnoot zal Zweedse Wittebroodjes bakken, welke langs de route worden uitgedeeld.

Met het uitdelen van de broodjes willen we op een bijzondere wijze onder de aandacht brengen dat een broodje 75 jaar geleden een ware traktatie was, “lekkerder dan cake”. Wat voor ons nu heel normaal is, werd in de laatste oorlogsmaanden als iets zeer bijzonders gezien, brood. Wij hopen op 5 mei vele te verblijden met een heerlijk Zweeds Wittebroodje.

Tickets

Klik snel op deze knop en koop tickets voor de leukste activiteiten tijdens de viering van 75 jaar Vrijheid.

Tickets kopen